فرار مالیاتی با نگاهی سطحی اقدامی زیرکانه به نظر می رسد با مجموعه ای از توجیهات وبهانه ها مانند اینکه من باید مالیات کمتری بپردازم، حق من نیست،دیگران از من کمتر مالیات می دهند یا تاثیر آن را در زندگی خود نمی‏ بینیم. فرار مالیاتی مشکل وچالشی است که نظام های مالیاتی به شیوه ها وبا ابعاد گوناگون با آن مواجه هستند.اگر کمی دقیق تر و به صورتی همه جانبه به مسئله فرار مالیاتی نگاه کنیم توجیهات وادعاهای فوق رنگ می بازد وآثار مخرب فرار مالیاتی را بهتر می توان درک کرد.برای واکاوی فرار مالیاتی ابتدا باید جنبه ها و پیامدهای اجتماعی مالیات را شناخت.مالیات نمود مشارکت اجتماعی در تامین هزینه ها و تلاش برای جایگزینی امکانات ومنابع مصرف شده است.اگر جامعه ای نتواند این تعادل و توازن را ایجاد کند دچار مشکل می شود، منابع طبیعی، مولد های انرژی وزیرساخت های شهری، مصرف ومستهلک شده وچیزی جایگزین آنها نمی شود. فرار مالیاتی منابع دولت را کاهش می دهد.

درنتیجه، دولت در تخصیص سرمایه گذاری های لازم، با کمبود مواجه خواهد شد.وظایف ومسئولیت های کلانی از دولت انتظار می رود در حالی که منابع لازم برای عمل به آنها وجود ندارد. تامین امنیت کشور،توسعه و ارتقای آموزش عمومی، گسترش ورزش همگانی و تقویت ورزش قهرمانی،توسعه بهداشت وافزایش سطح سلامت شهروندان، گسترش و نگهداری از راههای ارتباطی،تامین انرژی وسرمایه گذاری در انرژی های جایگزین از جمله این موارد هستند.خلاء وکاستی در هر یک از این حوزه ها می تواند آثار وپیامدهای عمیقی بر جامعه داشته باشد.جای تعجب نیست که در کشورهای پیشرفته فرار مالیاتی جرمی سنگین تلقی و عامل بسیاری از آسیب ها وبحران‏های اجتماعی دانسته می شود.در واقع فرار مالیاتی رفتاری ضد اجتماع و منافع عمومی به حساب آمده وطبیعتا سازوکارها وشیوه های سخت و قاطعانه ای برای برخورد با این پدیده اتخاذ می‏شود.حتی مشاهیر وافراد سرشناس هم از این برخوردها مستثنی نیستند،پرونده های فرار مالیاتی هنرمندان، ورزشکاران وسایر افراد سرشناس که هراز گاهی در رسانه های جمعی بازتاب پیدا می‏کند شاهدی بر این مدعاست.


فرارمالیاتی زمینه ها وشیوه های متعدد،متغیر وپیچیده ای دارد مسئله ای که ارائه تعریف جامعی از این مفهوم را دشوار می کند با این حال تعریفی کلی از فرار مالیاتی وجود دارد به این صورت که به هرگونه تلاش به ظاهر قانونی ویا غیرقانونی برای نپرداختن یا پرداخت کمتر مالیات فرار مالیاتی گفته می‌شود. این امر به شیو های مختلف انجام می شود که وجه مشترک همه آنها عدم ارائه اطلاعات ویا مخدوش کردن آن است. بررسی های مختلف نشان دهنده آن است که زمینه های پیدایش فرار مالیاتی در مواردی از قبیل عدم گسترش فرهنگ مالیاتی در جامعه، کامل نبودن اطلاعات وضعف نظام نظارت و پیگیری، ،عدم استقبال از تسلیم اظهارنامه های مالیاتی، تأخیر در وصول مالیات، نشناختن مودیان و مستند نبودن میزان درآمد آنها ووجود معافیتهای وسیع ومتنوع است.برخی از روشها وشیوه های فرار مالیاتی که تاکنون شناسایی شده اند عبارتند از:عدم ثبت فروش و درآمد در دفاتر ویا ناقص ثبت کردن آنها از طریق خریداران ساختگی وجعلی ویا کد اقتصادی اشخاص دیگر، حساب سازی،ثبت خرید کالا ودارایی در حساب هزینه،ثبت هزینه های مستقیم خرید ویا واردات کالا در حساب هزینه های جاری، متورم کردن مبالغ مندرج در فاکتورهای خرید وهزینه ها از طریق تبانی با مشتری، منظور نمودن هزینه های واهی وشخصی به حساب هزینه های موسسه، ارائه صورتحسابهای خریدوهزینه‏ها بیش از یکبار، خارج کردن کالاهای سالم از حساب ها به عنوان ضایعات وعدم ثبت فروش آنها در دفاتر، دستکاری در وسایل اندازه گیری کالا(کم فروشی) وسوء استفاده از صندوق های فروش نقدی، خارج نمودن دارایی های مستهلک شده از حساب ها به منظور کتمان درآمد و فروش آنها در زمان واگذاری یا انحلال و ..


هرچند عوامل متعددی بر فرار مالیاتی تاثیر می گذارند ولی به نظر می رسد فاکتورهای اجتماعی در این زمینه تاثیر بیشتری دارد و شاید پس از ریشه یابی بسیاری از مسائل به عوامل اجتماعی رسید.فرهنگ مالیاتی یکی از این عوامل است، فرهنگ مالیاتی مجموعه ای از طرز تلقی، بینش،آرمان ها، ارزش های اجتماعی، آگاهی ورفتار افراد در خصوص مالیات است.پایین بودن سطح فرهنگ مالیاتی به ویژه هنگامی که با انگیزه سودجویی وسوداگری برخی افراد جامعه همراه شود می تواند نقش موثری در کاهش میزان مالیات‏های وصولی و افزایش فرار مالیاتی داشته باشد.از این رو یکی از ضرورت های نظام مالیاتی کارآمد، اشاعه و رشد فرهنگ مالیاتی یا مردمی کردن مالیات هاست.نظام مالیاتی باید عوامل انگیزشی وتشویق کننده نظام تمکین داوطلبانه را کشف وتقویت وعوامل ضد تشویقی آن را شناسایی ومحدود کند.


در سالهای اخیر ارائه خدمات مناسب مالیاتی وفعالیت های اطلاع رسانی وفرهنگ سازی سعی در تشویق مودیان به رعایت قوانین مالیاتی شده است.اما فرهنگ سازی مالیاتی شاید در برخی موارد کارساز نباشدوافراد به هیچ شیوه ای نخواهند اقناع شوند و با دلایل و انگیزه های متفاوت اقدام به فرار مالیاتی کنند. بنابراین درکنار فرهنگ سازی مالیاتی تلاش هایی برای تعریف جرم مالیاتی ومشخص کردن مصادیق آن صورت گرفته است، قانون‌گذار پس از اصلاحات مکرر قوانین مالیاتی در ماده ۲۷۴ اصلاحیه قانون مالیات های مستقیم مصوب ۱۳۹۴ این پدیده اقتصادی را جرم‌انگاری و کیفر حبس برای آن پیش‌بینی نموده است.


همانگونه که پیشتر اشاره شد فرار مالیاتی ابعاد وزمینه های گسترده ومتغیر دارد مسئله ای که روشها وشیوه های گوناگون مواجهه از اطلاع رسانی وفرهنگ سازی گرفته تا برخورد قانونی وقضایی را ایجاب می‏کند، فرار مالیاتی به هر روش وشیوه ای که باشد پدیده ای ضد اجتماعی است که منافع ملی وعمومی را تخریب می کند وفرصت جایگزینی امکانات ومنابع جامعه را از بین می برد و در نهایت راه پیشرفت وشکوفایی را دشوار ویا غیرممکن می کند.